Elisa Pesapane Serie 2 · Oud goud
Vic van de Reijt portretteert Willem Elsschot als scepticus, zakenman en schrijver. Een compact literair levensverhaal over verantwoordelijkheid, innerlijke noodzaak en proza dat de tijd moest doorstaan, met tekeningen van Elisa Pesapane. Dit handgemaakte MatchBoox-miniatuurboek telt 20 uitvouwbare pagina’s, zit in een karakteristiek luciferdoosje en wordt geleverd in een luxe geschenkdoos.
In De toekomst van Elsschot volgt Vic van de Reijt de weg van de Antwerpse bakkerszoon Alfons De Ridder naar de schrijver Willem Elsschot. Het is een levensverhaal over vroeg gemaakte keuzes, verantwoordelijkheid, zakelijk succes en een schrijverschap dat alleen kon bestaan wanneer de innerlijke noodzaak groot genoeg was.
Elsschot groeide op als een vrolijk en intelligent kind, maar twee gebeurtenissen bepaalden volgens Van de Reijt de richting van zijn verdere leven. Op zijn zestiende werd hij van het Koninklijk Athenaeum verwijderd. Twee jaar later raakte Fine, die in de bakkerij van zijn vader had gewerkt, van hem zwanger.
De jonge De Ridder moest verantwoordelijkheid nemen. Hij volgde een spoedcursus Frans, studeerde economie, werkte in Parijs en Rotterdam en trouwde uiteindelijk met Fine. Naast zijn gezins- en zakenleven ontstond een tweede bestaan: dat van de schrijver die onder een pseudoniem korte, heldere en onvergetelijke romans publiceerde.
Kenmerken van dit miniatuurboek
- Een literair-biografisch portret van Vic van de Reijt
- Over Willem Elsschot, pseudoniem van Alfons De Ridder
- Over zijn jeugd, zakenleven, gezin en schrijverschap
- Met aandacht voor onder meer Villa des Roses, Lijmen en Kaas
- Met expressieve tekeningen van Elisa Pesapane
- Vormgeving van Yolanda Huntelaar
- Tekst en beeld samengebracht in een uitvouwbare leporello
Over Vic van de Reijt
Vic van de Reijt is uitgever, publicist en biograaf. Hij publiceerde over Nederlandse literatuur, liedkunst en nonsenspoëzie en geldt als een vooraanstaand kenner van het leven en werk van Willem Elsschot.
In dit miniatuurboek brengt hij Elsschots levensloop terug tot enkele beslissende episodes. De nadruk ligt niet alleen op de verschenen boeken, maar ook op de omstandigheden waarin Alfons De Ridder schrijver werd en op zijn terughoudende houding tegenover het publiceren.
Van de Reijt toont Elsschot als een man die voortdurend tussen verschillende rollen bewoog: zoon, echtgenoot, vader, handelsman, reclamemaker en auteur. Juist de spanning tussen het zakelijke bestaan en de literaire schepping geeft het portret zijn richting.
De makers van dit miniatuurboek
Auteur
Vic van de Reijt
Vic van de Reijt schreef een compacte biografische beschouwing over Willem Elsschot. Hij verbindt Elsschots jeugd, gezinsleven, zakelijke loopbaan en literaire opvattingen met de vraag waarom zijn sobere proza ook in de toekomst gelezen blijft worden.
Illustrator
Elisa Pesapane
Elisa Pesapane maakte de portretten en de doorlopende reeks tekeningen. Haar beelden laten de schrijver, zijn familie, zijn zakelijke omgeving en de personages rond zijn levensverhaal in een melancholische beeldwereld samenkomen.
Een toekomst die vroeg bepaald werd
Van de Reijt opent zijn portret met de gedachte dat iemand die op achttienjarige leeftijd zijn toekomst al denkt te hebben vergooid, zijn verdere leven moeilijk vol vertrouwen tegemoet kan zien. Elsschots sceptische houding wordt daarmee verbonden aan concrete gebeurtenissen uit zijn jeugd.
Zijn verwijdering van school was officieel het gevolg van baldadigheid. Achter die botsing lag ook zijn weerstand tegen leraren die uitsluitend Frans spraken en hem de les lazen in een taal die niet de zijne was. Kort daarna dwong de zwangerschap van Fine hem tot een volwassen verantwoordelijkheid waarvoor hij nog nauwelijks was voorbereid.
Wat op het eerste gezicht twee misstappen lijken, worden zo bepalende krachten. De Ridder leert Frans, voltooit een economische opleiding, vindt werk en bouwt een bestaan op. Het gevoel dat zijn toekomst niet vrij gekozen maar opgelegd was, blijft echter onder de oppervlakte aanwezig.
Alfons De Ridder wordt Willem Elsschot
In november 1913 debuteerde De Ridder onder de naam Willem Elsschot met Villa des Roses. In die roman gebruikte hij zijn ervaringen uit een Parijs pension. Het boek werd goed ontvangen en leek het begin te kunnen zijn van een regelmatige literaire loopbaan.
De werkelijkheid greep vrijwel onmiddellijk in. Enkele maanden later dreigde de Eerste Wereldoorlog. De toestand in Brussel, waar het gezin inmiddels met vier kinderen woonde, werd onhoudbaar. Elsschot vluchtte naar Antwerpen en schreef daar nog verschillende romans.
Die boeken verschenen pas in de jaren twintig en kregen aanvankelijk weinig aandacht. Lijmen uit 1924 was volgens Van de Reijt een meesterwerk over de duistere kanten van het zakenleven. Elsschot had er veel van zichzelf in blootgelegd, maar wilde zich daarna niet vastleggen op toekomstige publicaties.
De zakenman en de schrijver
De dubbele identiteit van Alfons De Ridder en Willem Elsschot vormt een belangrijk onderdeel van het portret. Overdag werkte De Ridder in handel en reclame. In zijn literatuur onderzocht Elsschot ambitie, bedrog, schaamte, verantwoordelijkheid en de vernederingen van het maatschappelijke bestaan.
Die werelden stonden niet volledig los van elkaar. Zijn zakelijke ervaring leverde materiaal voor boeken als Lijmen en Kaas. Tegelijkertijd bood zijn werk hem de financiële structuur waardoor hij niet afhankelijk hoefde te zijn van een voortdurende literaire productie.
Van de Reijt laat zien dat Elsschot geen schrijver was die dagelijks aan een omvangrijk oeuvre werkte. Hij schreef in korte, intensieve perioden en zweeg wanneer de drang ontbrak. Het beperkte aantal boeken werd daardoor onderdeel van zijn literaire identiteit.
Kaas en het literaire credo
Na Lijmen duurde het jaren voordat er een nieuw boek verscheen. Kaas kwam in 1933 tot stand op aandringen van Elsschots Nederlandse vriend Jan Greshoff. Aan de roman ging een inleiding vooraf waarin Elsschot zijn opvattingen over kunst en schrijven formuleerde.
Volgens Elsschot mocht in kunst niet worden geprobeerd. Een mens kan proberen brood te bakken, maar een schepping ontstaat alleen wanneer er werkelijk iets geboren moet worden. Schelden zonder woede, huilen zonder verdriet of juichen zonder vreugde levert geen echte kunst op.
Voor schrijven is een innerlijke drang noodzakelijk. Ontbreekt die, dan is zwijgen beter dan een geforceerde productie. Zijn vaak aangehaalde overtuiging dat zwijgen niet verbeterd kan worden, verklaart zowel de beknoptheid van zijn oeuvre als de hoge eisen die hij aan iedere zin stelde.
Klassiek proza dat mooi zou blijven
Elsschot presenteerde het schrijven niet als ontspanning. Hij noemde zijn literaire arbeid een marteling waaraan hij zich af en toe niet kon onttrekken. De noodzaak om te schrijven ging samen met weerstand tegen het proces zelf.
Over de kwaliteit van het resultaat was hij minder onzeker. Hij verklaarde dat hij uitsluitend schreef om klassiek proza voort te brengen dat mooi was en mooi zou blijven. De sobere stijl, de precieze woordkeuze en het ontbreken van overbodige versiering moesten zijn werk bestand maken tegen veranderende modes.
De titel De toekomst van Elsschot verwijst daarom niet alleen naar de verwachtingen die hij als jonge man van zijn eigen leven had. Het gaat ook om de toekomst van zijn boeken: de vraag of het werk na zijn dood gelezen, vertaald en gewaardeerd zou blijven worden.
Een voorspelling die uitkwam
Elsschots romans en gedichten behoren inmiddels tot de vaste waarden van de Nederlandstalige literatuur. Zijn werk werd in meer dan twintig talen gepubliceerd. De bondigheid en helderheid die hij nastreefde, bleken geen beperking maar een bron van duurzaamheid.
Zijn personages blijven herkenbaar omdat zij worden gedreven door menselijke eigenschappen die niet aan één tijdperk gebonden zijn: ambitie, ijdelheid, schuldgevoel, verlangen naar erkenning en de behoefte om zichzelf tegenover anderen te rechtvaardigen.
Van de Reijt presenteert Elsschot daarom niet als een schrijver die uitsluitend tot de literaire geschiedenis behoort. Zijn toekomst ligt in iedere nieuwe lezer die in de zakelijke mislukkingen, morele spanningen en pijnlijke stiltes van zijn personages iets van zichzelf herkent.
Onderdeel van Elisa Pesapane Serie 2
De toekomst van Elsschot maakt deel uit van Elisa Pesapane Serie 2. Deze luxe geschenkdoos bevat vier literaire miniaturen van Pieter Steinz, Vic van de Reijt, Hans Dorrestijn en Hafid Bouazza.
Elisa Pesapane tekende voor ieder boekje portretten en een eigen doorlopende beeldwereld. De teksten bewegen tussen literatuurbeschouwing, biografie, satire en persoonlijke bespiegeling, maar zijn visueel verbonden door haar expressieve lijnvoering.
